Gənc Muslim

Qəlb xəstəlikləri

“Onların qəlblərində xəstəlik vardır…..” (əl-Bəqərə, 10). 

Allah-Təala “Şüəra” surəsində belə buyurur: “O gün ki, nə mal-dövlət, nə də övlad bir fayda verər!Ancaq sağlam (təmiz, daxilində şəkk-şübhəyə, küfrə, şirkə və nifaqa yer olmayan) bir qəlblə Allahın hüzuruna gələn kimsədən (möminlərdən) başqa!”[1]

Bu ayədə qiyamət günü qurtulanların “təmiz bir qəlblə” gələnlər olduğu bildirilir. Buna görə müsəlman qəlbini bütün pisliklərdən təmizləmək üçün çalışmalıdır. Tərtəmiz bir qəlb isə küfr, şirk, nifaq, günah və digər qəlb xəstəlikləri olmayan bir qəlbdir. Allah-Təala münafiqlərdən bəhs edərkən belə buyurur:

“Onların qəlblərində mərəz (nifaq və həsəd mərəzi) var. Allah onların (şəkk, kin və nifaq) mərəzini daha da artırar.”[2] Bu ayədə münafiqlərinin qəlbində xəstəlik olduğu bildirilir. Başqa bir ayədə isə belə buyurulur:

“Məgər onlar (peyğəmbərləri yalançı hesab edən kafirlər) yer üzündə gəzib dolaşmırlarmı ki, düşünən qəlbləri (bəsirət gözləri), eşidən qulaqları olsun? Həqiqətən, gözlər kor olmaz, lakin sinələrindəki ürəklər (qəlb gözü) kor olar. (Kafirlər keçmiş ümmətlərin başına gələn müsibətləri zahiri gözləri ilə görsələr də, qəlb gözü ilə görüb onlardan heç bir ibrət almazlar).[3] Bu ayədə zikr edilən “həqiqətən gözlər kor olmaz, lakin sinələrdəki qəlblər kor olar” ifadəsi düşündürücüdür.

“Biz Cəhənnəm gözətçilərini yalnız mələklərdən etdik və onların sayını (on doqquz) etdik ki, (bu,) kafirlər üçün ancaq bir sınaq olsun, özlərinə Kitab verilənlər yəqinlik hasil etsinlər, iman gətirənlərin imanı artsın, Kitab verilənlər və möminlər (haqqa) şübhə etməsinlər və qəlblərində xəstəlik olanlar və kafirlər: “Allah bu məsəllə nə demək istəyir?”– desinlər.” (əl-Müddəssir, 31).

Əbu Həmid Qəzali “İhyayı-ulumiddin” əsərində belə deyir:

Allahı bilən, Allaha yaxınlaşdıran, Onun üçün çalışan, Onun nəzdindəki sirləri kəşfedən qəlbdir. Digər əzalar qəlbin köməkçiləridir…İnsan ancaq qəlbini təmizləməklə qurtuluşa qovuşar. Qəlbini kirlətdiyi və qəflətə daldıqda isə doğru yoldan uzaqlaşar və rəhməttən məhrum qalar. Əslində Allaha itaət edən qəlbdir. İbadətlərdən gələn feyz qəlb vasitəsilə gəlir. Allahı inkar edən də qəlbdir. Əzalara sirayət edən çirkinliklər ancaq onun əsəridir. Zahiri gözəllik və çirkinliklər ancaq qəlbin qaranlıq və nurlu olmasından qaynaqlanır. Yəni hər qəlb içindəkini çölə sızdırır…”[4]

Qəlbin xəstəliyi, təbii olaraq götürsək 2 cürdür. Biri həmin an ağrı verməz, qəlb sahibi bunu tez hiss etməz. Buna misal, cəhalət, axmaqlıq, şəkk-şübhələr və sairə kimi bənzər xəstəliklərdir. İkincisi isə qəlbdə biruzə verən kimi ağrı-acı hiss etdirər. Qəm, kədər, hüzn, qəzəb, kin-küdurət, nifrət kimi xəstəliklər isə qəlbdə yer alan kimi qəlbi ağrıdar, üzər. Bu xəstəliklər təbii üsulla müalicə edilər və yox olar. Sadəcə onların səbəbini, mənbəyini tapmaq gərəkdir. Bədən ağrıyarkən qəlb ağrıyar, təbii ki, qəlb də ağrıyarkən bədən ağrımağa başlar. Bu ağrıları isə səbəbini tapıb aradan götürən an sakitləşdirmək mümkündür. Lakin əvvəldə qeyd etdiymiz birinci növ xəstəliklər isə təbii yolla sağalmaz, onu müalicə etmək çox çətindir. O xəstəlikləri yalnız nəvəbi sünnətdə göstərilən, Quranda buyurulan imani üsul və üslublarla müalicə edib aradan götürmək mümkündür. Onlar aradan götürmək mümkün olmazsa sonradan həmin qəlb sahiblərinə cəza və əzab da veriləcəkdir. Qəlblərin, ürəklərin və sinələrin necə təmizlənməsini biz Quranda da tapa bilərik;

“Onlarla vuruşun ki, Allah sizin əllərinizlə onlara əzab versin, onları rüsvay etsin, sizə onların üzərində qələbə çaldırsın, mömin camaatın qəlbini sevindirsin, və möminlərin qəlbindən qəzəbi silib aparsın. Allah istədiyi kəsin tövbəsini qəbul edər. Allah Biləndir, Müdrikdir” (ət-Tövbə, 14-15)

1.Riya

Mömin qəlbini həmişə təmiz saxlamağa çalışmalıdır. Bu hissədə ümmət içərisində yayğın bəzi qəlb xəstəliklərinə qısaca diqqət çəkmək istəyirəm. Qeyd edəcəyim ilk qəlb xəstəliyi riyadır. Hərəkət və davranışlardakı göstəriş riya adlanır. Yəni riya hər hansı yaxşı əməli Allah üçün yox insanlara göstərmək məqsədilə, onların xoşuna gəlmək üçün etməkdir. Bu cür davranan şəxsə “riyakar” deyilir. Allah-Təala “Bəqərə” surəsində belə buyurur:

“Ey iman gətirənlər! Sədəqələrinizi malını riyakarlıqla (özünü xalqa göstərmək üçün) sərf edən, Allaha və axirət gününə inanmayan şəxs kimi, minnət qoymaq və əziyyət verməklə puça çıxarmayın. Belə şəxslərin halı, üzərində bir az torpaq olan qayaya bənzər ki, şiddətli bir yağış o torpağı (yuyub) aparar və qayanı çılpaq bir daş halına salar. Onlar qazandıqlarından bir şeyə qadir (nail) olmazlar. Şübhəsiz ki, Allah kafirləri haqq yoluna yönəltməz![5]

Digər bir ayədə isə Rəbbimiz belə buyurur:

“Öz mallarını xalqa göstərmək (şöhrət qazanmaq) xətrinə xərcləyənləri, Allaha və axirət gününə inanmayanları da (Allah sevməz). Şeytanla yoldaşlıq edənlərin yoldaşı necə də pisdir![6]

Bu ayələrdə Allah-Təala, Allah rizası üçün deyil, insanlara özünü göstərmək üçün sədəqə verənlərin bu əməllərindən heç bir savab qazanmayacaqlarını bizə bildirir.Çünki:“Əməllər niyyətlərə görədir…[7]

Başqa bir ayədə isə Rəbbimiz riyanın münafiqlərin əlaməti olduğunu bildirir:

“Münafiqlər Allahı aldatmağa çalışırlar. Halbuki əslində (Allah) onları aldadır. Onlar namaza durduqları zaman (yerlərindən) tənbəlliklə (könülsüz) qalxar, özlərini (yalandan) xalqa göstərər və Allahı olduqca az yad edərlər.”[8]

Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm də hədislərində riyanın təhlükəli əməl olduğunu bizə bildirmişdir. Bir hədisdə Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm qiyamət günü ilk hesaba çəkiləcək şəhid, alim və kasıblara çox sədəqə verəndən bəhs edir. Onlar bu əməlləri insanlara göstərmək üçün etdiklərinə görə, cəhənnəmə atılacaqlarını xəbər verir.[9]

Hədislərdə riya gizli şirk olaraq da təsvir edilir. Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurur:“Allah Təala buyurdu: “Mən şərik qoşanların şəriklərindən ən uzaq olanıyam. Hər kim etdiyi ibadətdə və gördüyü işdə məndən başqasını mənə şərik qoşarsa, onu da, şərik qoşduğunu da rədd edərəm”.[10]

Cundub ibn Abdullah radiyallahu anh Peyğəmbərimizin belə buyurduğunu nəql edir:

Kim “etdiyi əməli bilsinlər və eşitsinlər” deyə camaat çatdırarsa (əməlinə riya qatarsa), Allah Qiyamət günü o şəxsin gizli işlərini hər kəsə elan edərək onu rəzil-rüsvay edər. Kim də əməlinə riya qarışdırıb göstəriş üçün riyakarlıq edərsə, Allah da Məhşər meydanında onun gizli düşüncə və niyyətlərini üzə çıxarıb riyakarlığını ifşa edər”.[11]

Əbu Hureyrənin radiyallahu anh nəql etdiyinə görə, Allah Rəsulu belə buyurmuşdur: “Allah rizasını qazanmaq məqsədilə öyrənilməli olan bir elmi sırf mənfəət əldə etmək üçün öyrənən (o elmi dünyaya (dünya mənfəətlərinə) vasitə və alət edən) adam Qiyamət günü Cənnətin qoxusunu da ala bilməz”.[12]

Əli ibn Əbu Talib belə demişdir:“Riyakarın üç əlaməti var: Tək olanda tənbəlləşər, xalq arasında fəallaşar və təriflənəndə çox ibadət edər, təriflənməyəndə ibadəti azaldar”.[13]

Bir alim belə demişdir:“Əməli qorumaq, əməl etməkdən çətindir”.[14]

İxlas riyanın əksidir. İxlas əməlləri yalnız Allah rızası üçün etməkdir. “Əməldəki ixlas bədəndəki ruh kimidir. İxlassız əməl əlavə yorğunluqdan başqa bir şey deyil”.[15] Allah-Təala “Hicr” surəsində belə buyurur:

“(İblis) dedi: “Ey Rəbbim! Məni azdırmağına (rəhmətindən kənar etməyinə) əvəz olaraq and içirəm ki, mən də (bunun müqabilində) onlara (pis əməllərini, günahlarını) yer üzündə yaxşı göstərib onların hamısını yoldan çıxaracağam!Yalnız Sənin ixlaslı qullarından başqa!”[16]

2. Təkəbbür

Riyanın və ixlas haqqında nümunələrin sayını artırmaq da olar. Ancaq bu qədərinin kafi olduğunu düşünərək,digər bir qəlb xəstəliyi olan təkəbbür haqda qısaca məlumat vermək istəyirəm. Təkəbbür lovğalanmaq, özünü başqalarından üstün görmək, inadkarlıq edib haqqı qəbul etməmək deməkdir. Allah-Təala Qurani-Kərimdə müxtəlif ayələrdə lovğalanmağı yasaqlamışdır:

“Yer üzündə təkəbbürlə gəzib dolanma…”[17]

Biz bu axirət yurdunu yer üzündə təkəbbürlük etməyənlərə və fitnə-fəsad törətməyənlərə qismət edərik. (Ən gözəl) aqibət ancaq Allahdan qorxub pis əməllərdən çəkinənlərindir![18]

“Adamlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa gəzib dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən razını, lovğalanıb fəxr edəni sevməz!”[19]

“(Onlara belə deyiləcəkdir:) “Bu (əzab) sizin yer üzündə nahaq yerə sevinməyinizə və təkəbbürlənməyinizə görədir!”“Girin cəhənnəmin qapılarına (təbəqələrinə) orada əbədi qalmaq üçün!” Təkəbbürlülərin sığınacağı necə də pisdir!”[20]

Allah-Təala “Bəqərə” surəsində İblisin lovğalanmağının kafir −olmağına səbəb olduğunu bildirir:

“(Ya Peyğəmbər!) Biz mələklərə: “Adəmə səcdə edin! – dedikdə İblisdən başqa (hamısı) səcdə etdi. (Yalnız) o, lovğalanaraq (səcdə etməkdən) imtina etdi və kafirlərdən oldu.”[21]

Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm də hədislərində lovğalığın pis əməl olduğunu bildirmişdir. Abdullah ibn Məsud Rəsulullahın sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurduğunu nəql edir: “Qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan cənnətə girə bilməz”. Sahabələrdən biri:

− İnsan paltarının və ayaqqabısının gözəl olmasını arzulayır, −dedi. Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurdu:

Allah gözəldir, gözəli sevər. Təkəbbür isə haqqı qəbul etməmək və insanları xor görməkdir.[22]

Rəsulullah yenə bu haqda belə buyurmuşdur:

Sizə cəhənnəmliklərin kim olduğunu xəbər verim? Onlar qatı qəlbli, kobud, xəsis və lovğalanaraq yeriyənlərdir”.[23]

Bir adam o qədər lovğalanar. Axırda zalımlar dəstəsinə yazılar. Beləliklə zalımlara verilən cəza ona da verilər”.[24]

Əbu Həmid Qəzali təkəbbür xəstəliyinin müalicəsi haqqında bunları deyir:

“Kibri müalicə etmək üçün birinci yol, qəlbdəki təkəbbür ağacını kökündən yıxmaqdır. Sonra müvəqqəti kibri xüsusi səbəblərlə məhv etməkdir. Qəlbdəki lovğalıq ağacını kökündən yıxmaq üçün elm və əməl lazımdır. Elmi müalicə insanın həm özünü, həm də Rəbbini tanımasıdır. Buna nail olan lovğalıq ağacını yıxmağı bacarar. İnsan özünü – nəfsini yaxından tanıdıqda acizliyini, zəifliyini və gücsüzlüyünü anlayar. Təvazökarlıqdan başqa heç nəyin fayda verməyəcəyini, lovğalanmağın əbəs olduğunu dərk edər. Rəbbini tanıdıqda isə, böyüklüyün ancaq Allaha aid olduğunu bilər. Əmələ isə Allaha qarşı təvazökarlığı həyata tətbiq etməkdir. Rəsulullah və əməli saleh bəndələr kimi bütün varlıqlara qarşı təvazökar olmaqdır. Beləcə nəfsini tanıyan, lovğalıqdan uzaq durmalı bunu təvazökarlıqla əvəz etməlidir.”[25]

Qısacası, lovğalıq xəstəliyinin dərmanı təvazödür. Təvazö yumşaq qəlbli olmaq, Haqq qarşısında acizliyini dərk etməkdir. İnsan sahib olduğu elm, mövqe və sərvət kimi hər hansı bir nemətlə, bunlardan məhrum olanlara qarşı üstünlük iddia edərək maddi-mənəvi haqsızlıq etməməlidir.[26]

İyad ibn Himərin radiyallahu anh nəql etdiyinə görə, Allah Rəsulu belə buyurmuşdur:

 “Uca Allah mənə: “Təvazökarlığı təbiətən mənimsəyərək bir-birinizlə olduqca təvazökar davranın. O səviyyədə təvazökar olun ki, bir insan başqası ilə rəftarında qürur, təkəbbür, hörmətsizlik və həddi aşma kimi pis hərəkətlərə yol verməsin!” – deyə vəhy etdi”.[27]

Allah-Təala möminlərin bu xüsusiyyətini “Furqan” surəsində belə xəbər verir:

Rəhmanın (əsl) bəndələri o kəslərdir ki, onlar yer üzündə təmkinlə (təvazökarlıqla) gəzər, cahillər onlara söz atdıqları (xoşlarına gəlməyən bir söz dedikləri) zaman (onları incitməmək üçün) salam deyərlər.”[28]

3. Ucb

Allah Rəsulunun və ümmətin böyüklərinin həyatı təvazökarlıq nümunələri ilə zəngindir. Ancaq burda digər mövzuya keçmək istəyirəm. Bəhs edəcəyim bu xəstəlik təkəbbürə bənzəyir ki, bu ucb xəstəliyidir. Ucb insanın özünü başqalarından üstün görməsi, şəxsi qüsurlarını görməyib yalnızı özünü bəyənməsi, etdiyi ibadətləri, yaxşılıqları bəyənməsi, onlarla öyünməsinə  deyilir. İmam Qəzali deyir ki, “Bütün pis işlərin üç mənbəyi var: həsəd (qısqanclıq), riya (göstəriş) və ucb. Qəlbini bunlardan təmizləməyə çalış!”

İslam alimlərinin fikrincə, ucb insana Uca Allahın əzabını unutdurur. İnsanın başqaları ilə məsləhətləşməsinə, onların fikirlərindən bəhrələnməsinə mane olur. Bu qəbil insanlar eqoist olur, ancaq öz nəfslərini dinləyirlər, heç kimin nəsihətini qəbul etmirlər və nəticədə onların tövbə etməsi çətinləşir. Ucb təkəbbürə bənzəsə də ondan fərqlənir. Məsələn bir insan dünyada tək başına qalsa, təkəbbürlənə bilməz, ancaq özünü bəyənə bilər.

Allah-Təala “Tövbə” surəsində belə buyurur:

“Allah sizə bir çox yerlərdə, həmçinin Hüneyn (vuruşu) günündə kömək etdi. O gün çox olmağınız xoşunuza gəlsə də, bir faydası olmadı, gen dünya sizə dar oldu (yer üzü genişliyinə baxmayaraq sizə dar gəldi), sonra dönüb qaçdınız.”

“Sonra da Allah Öz Peyğəmbərinə və möminlərə arxayınlıq nazil etdi, (köməyinizə mələklərdən ibarət) görmədiyiniz əsgərlər endirdi və kafirləri əzaba düçar etdi. Bu, kafirlərin cəzasıdır!”[29]

Bu ayə Məkkənin fəthindən sonra baş vermiş Huneyn döyüşü haqqında nazil olmuşdur. Müsəlmanların sayı 12000 nəfər idi. İlk dəfə idiki, müsəlman əsgərlərin sayı kafirlərdən çox idi. Ordudakı bəzi əsgərlər saylarının çoxluğu ilə öyünürdülər. Yəni zəfərin say çoxluğu ilə yox, Allahın yardımı ilə olduğunu unutmuşdular. Bu düşüncələrlə döyüşə girən İslam ordusu döyüş başlayanda məğlub oldu. Ancaq sonra Allahın yardımı, Hz.Peyğəmbərin sallallahu aleyhi və səlləm duası və hərbi bacarığı sayəsində yenidən düşmənə hücum etdi və qalib gəldi. Burada ucbun orataya çıxmasına səbəb əsgərlərin özlərini bəyənmələri və üstün görmələri idi.

Ucb xəstəliyinin dərmanı da lovğalığın dərmanı ilə eynidir. Yəni insan öz acizliyini və zəifliyini dərk etməli, həmçinin Rəbbinin əzəmətini, böyüklüyünü, qüdrətini düşünməli və nemətlərin Allahdan olduğunu bilməlidir. Bunun əksi – yəni nemətlərin Allahdan yox, öz nəfsindən olduğunu bilmək ucb sayılır. Ucb isə tövhidə ziddir.

İndi isə qısaca qəzəb və səbir məsələsinə toxunmaq istəyirəm. Qəzəb şeytanın vəsvəsəsi nəticəsində insanın özünü itirməsi, normal vəziyyətindən uzaqlaşmasıdır. İnsan qəzəb nəticəsində düşünmədən çirkin sözlər söyləyə, hərəkətlər edə, hətta bəzən dindən çıxmasına səbəb olacaq kəlmələr işlədə bilər. Elə bu səbəbdən Allah Rəsulu sallallahu aleyhi və səlləm özündən nəsihət istəyənə qəzəblənməməyi tövsiyə etmişdir.[30]

Məlumdur ki, bir səbəbi ortadan qaldırmaqla onun nəticəsini də ortadan qaldırmış oluruq. Hədisdəki qəzəblənmə əmri də qəzəb məsələsini birdəfəlik həll etmək üçündür. Təbii ki, bu həmişə mümkün deyil. Çünkü insanın fitrəti gərəyi bəzən qəzəblənir, özündən çıxır. Qəzəblənərkən necə hərəkət etməli olduğumuzu Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm hədislərində belə izah edir:

Süleyman bin Surad radıyallahu anh nəql edir ki, bir gün Rəsulullahın sallallahu aleyhi və səlləm yanında oturmuşdum. İki nəfər bir-biri ilə mübahisə edirdi. Onlardan birinin sifəti qəzəbindən qıpqırmızı olmuş, boynunun damarları şişmişdir.Bunu görən Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurdu:

“Mən bir söz bilirəm ki, əgər bu adam həmin sözü söyləsə, hirsi soyuyar. Əgər o “əuzu billəhi minəş-şeytanir-racim” yəni “ilahi rəhmətdən qovulmuş şeytandan Allaha sığınıram” desə bu halı keçib gedər.” Oradakılar Allah Rəsulunun sallallahu aleyhi və səlləm bu tövsiyəsini həmin şəxsə çatdırdılar.[31]

Bu hədisdə qəzəblənmiş insana şeytandan Allaha sığınması tövsiyə edilir. Necə ki, Allah-Təala “Fussilət” surəsində buyurur:

“Əgər sənə Şeytandan (bu xislətə mane olan) bir vəsvəsə gəlsə (fəsad toxunsa), Allaha sığın. Şübhəsiz ki, Allah (hər şeyi) eşidəndir, biləndir![32]

Rəsulullahın sallallahu aleyhi və səlləm bu tövsiyəsi zikr olunan ayəni təsdiq mahiyyətindədir. Hədisin şərhlərində bildirilir ki, mübahisə edən həmin sahabəyə Rəsulullahın sallallahu aleyhi və səlləm bu tövsiyəsi çatdırılmış, o da həmin sözləri deyərək sakitləşmişdir. Hətta başqa rəvayətə görə, “Mən dəli olmuşam, mənə nə olub?” deyərək özünü ələ almışdır. Kin və qəzəb şeytandandır. Şeytandan Allaha sığınmaqla kin və qəzəbin səbəbini ortadan qaldırırıq.[33]

Buna bənzər digər hədislərdə qəzəbin şeytandan olduğu, şeytanın da atəşdən yaradıldığı, suyun atəşi söndürdüyü və bu səbəbdən qəzəblənərkən dəstəmaz almağın gərəkli olduğu bildirilir.[34]

Allah-Təala “Ali İmran” surəsində qəzəbi udmağın müttəqilərin əlaməti olduğunu bizə bildirir:

“O müttəqilər ki, bolluqda da, qıtlıqda da (mallarını yoxsullara) xərcləyər, qəzəblərini udar, insanların günahlarından keçərlər. Allah yaxşılıq edənləri sevər.[35]

Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm də buna diqqət çəkir:

“Əsl pəhləvan güləşdə rəqiblərini məğlub edən deyil, əsəbiləşdiyi zaman nəfsinə hakim olandır”.[36]

Buna bənzər hədislər çoxdur. Qeyd etdikərimiz insanın qəzəb halında özünü düzgün idarə etməsi üçün edilən tövsiyələrdən bəziləridir. Çünkü insan əsəbi halda dediyi bir sözün və ya etdiyi hərəkətin peşmançılığını ömür boyu çəkə bilər. 

“Ey insanlar! Rəbbinizdən sizə bir öyüd-nəsihət, kökslərdə olana bir şəfa, möminlərə doğru yolu göstərən rəhbərmərhəmət gəlmişdir” (Yunus, 57) 

[1]Şuəra 88-89.

[2]Bəqərə 10.

[3]Həcc 46.

[4]Qəzali, İhyayı ulumid-din.

[5]Bəqərə 264.

[6]Nisa 38.

[7]Buxari, İman, 41, Müslim, İmarə, 155.

[8]Nisa 142

[9]Müslim, İmarə, 152.

[10]Müslim, Zühd 46, Əhməd 2 301, 435

[11]Buxari, Əhkam, 9; Müslim, Zöhd 47; İbn Macə, Zöhd, 21.

[12]Əbu Davud, Elm,12; İbn Macə, Müqəddimə, 23

[13]Qazali, İhyayı ulumid-din.

[14]Qəzali, İhyayı ulumid-din.

[15]Osman Nuri Topbaş, Fəzilətlər Mədəniyyəti.

[16]Hicr 39-40.

[17]İsra 37.

[18]Qasas 83.

[19]Loğman 18.

[20]Mumin 75-76.

[21]Bəqərə 34.

[22]Müslim, İman, 147; Əbu Davud, Libas, 26; Tirmizi, Birr, 61.

[23]Buxari, Əyman, 9, Təfsiru surə, 68; Müslim, Cənnət, 47;İbn Macə, Zöhd, 4.

[24]Tirmizi, Birr, 61; Nəvəvi, Riyazus Salihin, 621-ci hədis

[25]Qəzali, İhyayı ülumid-din.

[26]Osman Nuri Topbaş, Fəzilətlər Mədəniyyəti.

[27]Müslim, Cənnət, 64.

[28]Furqan 63.

[29]Tövbə 25-26

[30]Buxari, Ədəb, 76; Tirmizi, Birr, 73.

[31]Buxari, Bədul-xəlq, 11; Müslim, Birr, 109.

[32]Fussilət 36.

[33]Riyazus Salihin tərcümə və şərhi, 47-ci hədisin şərhi, Erkam yayınları

[34]Əbu Davud, Ədəb, 4.

[35]Ali İmran 134.

[36]Buxari, Ədəb 76; Müslim, Birr, 107-108.

_________________
Ömər Mənsuroğlulun “Daxili Muhasəbə” kitabından

Bu mövzuda fikirlərinizi bizimlə bölüşün